Wanneer en waarmee beginnen sport en spel in ons land? De oudste publicaties zijn uit de 14e eeuw. Maar er zijn gebruiksvoorwerpen gevonden die ouder zijn. Zoals bewerkte middenvoetsbenen van paarden en runderen, mogelijk gebruikt op het ijs.
Glissen
Deze zogenoemde glissen konden onder sleden bevestigd worden of je kon de glis zo onderbinden en je met stokken voortbewegen als een langlaufer over het ijs. Er zijn paardenkaken gevonden die door kinderen als ijsslee zijn gebruikt. Daar bestaan 14e-eeuwse afbeelding van.
De oudste ‘echte’ schaatsen zijn gevonden in Dordrecht en worden via de bijvondsten – meestal keramiek – gedateerd op 1250. Het zijn schaatsen met metalen schenkels gevat in hout. Met metalen schenkels kun je zijwaarts afzetten, dus de beweging lijkt dan al op het moderne schaatsen. Eeuwenlang heeft dit houten model gefunctioneerd als schaats in Nederland.
Elitesport
Omdat metaal in die eeuw een vrij duur product was, nemen we aan dat schaatsen toen een sport van de elite was. Anderen begaven zich dus met botjes op het ijs. Pas in de gouden eeuw is schaatsen op ijzer een volkssport geworden. Daarvan getuigen onder meer de vele winterafbeeldingen in de schilderkunst. Maar ook veel schriftelijke bronnen, zoals het toneelstuk Moortje van Bredero. Uit afbeeldingen weten we ook dat het volk de adelijke spelen op het ijs imiteerden, zoals het ringsteken of het gevecht met lansen, waarbij de ijsridder op een slee zit, getrokken door schaatsers.
Dat deze canon begint met schaatsen, wil nog niet zeggen dat het ook de eerst beoefende sport was in Nederland. De voorwerpen verbonden aan het schaatsen hebben dankzij het metaal nu eenmaal een eeuwenlange levensduur. Zo zijn leren ballen gebruikt bij balspelen zijn in de loop der eeuwen allang vergaan.
Een Steekspel op het ijs uit de 16e eeuw:
